Những năm gần đây, cây sầu riêng đã khẳng định vị thế là một trong những ngành hàng trái cây chủ lực của Việt Nam. Việc Trung Quốc chính thức mở cửa nhập khẩu sầu riêng Việt Nam bằng đường chính ngạch từ năm 2022 (như lệnh 248, 249 của Trung Quốc) đã tạo nên cú hích mạnh mẽ, đưa loại quả này trở thành “ngôi sao mới” trên bản đồ nông sản xuất khẩu.
Cùng với xu thế phát triển mạnh mẽ của ngành hàng sầu riêng trong cả nước, Lâm Đồng nổi lên như một vùng trồng trọng điểm, nơi hội tụ đầy đủ các điều kiện tự nhiên thuận lợi và sự chủ động chuyển đổi sản xuất của người nông dân. Diện tích sầu riêng tăng nhanh, mang lại thu nhập cao, góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng và thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển.
Đến năm 2025, toàn tỉnh Lâm Đồng có trên 43.800 ha sầu riêng, trong đó hơn 21.600 ha đang cho thu hoạch, sản lượng trên 258.000 tấn/năm, đứng đầu cả nước về diện tích. Bảo Lâm và Đạ Huoai là hai “thủ phủ” sầu riêng với năng suất bình quân 25 – 30 tấn/ha. Nhờ đặc điểm khí hậu đa dạng, sầu riêng Lâm Đồng có thể rải vụ thu hoạch từ tháng 5 đến tháng 11, giúp giảm áp lực tiêu thụ trong chính vụ.
Đến nay, toàn tỉnh đã được cấp 337 mã số vùng trồng với hơn 13.100 ha, cùng 53 cơ sở đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu. Tuy nhiên, con số này mới chỉ chiếm khoảng 60% diện tích kinh doanh, cho thấy dư địa rất lớn cần tiếp tục hoàn thiện. Mô hình sản xuất sầu riêng VietGAP đã triển khai trên hơn 1.000 ha. Mặc dù đã có 47 chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân, nhưng đa phần vẫn còn nhỏ lẻ. Việc hợp đồng bao tiêu còn hạn chế khiến giá cả dễ biến động, đặc biệt vào mùa thu hoạch rộ.
Thế nhưng, một thực tế đáng ngại là phần lớn các lô hàng hiện nay vẫn phải gửi mẫu về các trung tâm tại TP.HCM hoặc chờ đợi kiểm định tại các cửa khẩu phía Bắc. Việc này dẫn đến ba hệ lụy lớn: (i) Thời gian: Sầu riêng là trái cây chín nhanh, mỗi ngày chờ đợi kết quả kiểm nghiệm là một ngày giảm chất lượng và tăng rủi ro hỏng hóc; (ii) Chi phí: Doanh nghiệp phải gánh thêm phí vận chuyển mẫu và lưu kho bãi; (iii) Thế bị động: Thiếu một hệ thống kiểm soát tại chỗ khiến việc truy xuất nguồn gốc và xử lý các lô hàng không đạt chuẩn (về dư lượng thuốc BVTV, kim loại nặng) trở nên chậm chạp.
Việc thành lập một Trung tâm kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu tại Lâm Đồng sẽ đóng vai trò như một "lưới lọc" kỹ thuật, đảm bảo mọi trái sầu riêng rời khỏi tỉnh đều đạt chuẩn quốc tế.
Để đầu tư phòng kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm cơ sở phải thực hiện đăng ký hoạt động thử nghiệm theo Quyết định số 3671/QĐ-BNNMT ngày 08/9/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về việc công bố Danh mục thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; theo đó thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động thử nghiệm (số thứ tự 262, Phụ lục I Quyết định số 3671/QĐ-BNNMT). Sau đó cơ sở có đơn đăng ký đề nghị chỉ định phòng kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo Thông tư liên tịch số 20/2013/TTLT-BYT-BCT-BNNPTNT ngày 01 tháng 8 năm 2013 của Bộ Y tế - Bộ Công Thương - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định điều kiện, trình tự thủ tục chỉ định cơ sở kiểm nghiệm kiểm chứng thực phẩm phục vụ quản lý nhà nước theo mã thủ tục hành chính số 1.003111 trên dịch vụ công quốc gia (cơ quan giải quyết Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng) để được cơ quan chức năng, kiểm tra, đánh giá nếu đủ điều kiện sẽ được quyết định chỉ định phòng kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.
Sầu riêng là cây trồng chủ lực, sản lượng lớn, nhu cầu kiểm nghiệm chất lượng – an toàn thực phẩm – truy xuất nguồn gốc ngày càng cao, đặc biệt phục vụ xuất khẩu chính ngạch. Hiện nay địa phương chưa có trung tâm kiểm nghiệm chuyên sâu, phải gửi mẫu đi xa, tốn thời gian, chi phí, ảnh hưởng tiến độ xuất khẩu và tiêu thụ. Việc thành lập Trung tâm kiểm nghiệm sầu riêng tại chỗ là cấp thiết, góp phần nâng cao năng lực quản lý chất lượng, giá trị gia tăng cho nông sản, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, nâng cao giá trị sản phẩm nông sản chủ lực của tỉnh, đặc biệt trong bối cảnh các yêu cầu kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu ngày.
Hiện nay trên địa bàn tỉnh có 03 trung tâm phân tích gồm: Trung tâm phân tích Viện nghiên cứu Hạt nhân, Trung tâm tiêu chuẩn đo lường chất lượng tỉnh Lâm Đồng và Chi nhánh 1- Công ty cổ phần chứng nhận và giám định Miền Đông (mới thành lập tại TP. Bảo Lộc cũ). Hiện chỉ có Trung tâm tiêu chuẩn đo lường chất lượng tỉnh Lâm Đồng (tại Phan Thiết – Bình Thuận cũ) được chứng nhận phòng kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm (được chỉ định phân tích Cadimi trong sầu riêng). Chi nhánh 1- Công ty cổ phần chứng nhận và giám định Miền Đông đang chuẩn bị hồ sơ để cấp chứng nhận phòng kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm cho chỉ tiêu Cadimi, Vàng O trong sầu riêng. Nếu Chi nhánh 1- Công ty cổ phần chứng nhận và giám định Miền Đông đủ điều kiện để được hoạt động phân tích sầu riêng phục vụ xuất khẩu sẽ giải quyết được phần lớn số lượng mẫu phục vụ xuất khẩu, giảm chi phi phí và thời gian phân tích, nâng cao năng lực quản lý chất lượng sầu riêng, giảm rủi ro bị trả hàng.
Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp với các địa phương có vùng trồng sầu riêng lớn rà soát nhu cầu thực tiễn, đề xuất phương án, địa điểm phù hợp để kêu gọi đầu tư Trung tâm kiểm nghiệm chất lượng nông sản (Xã hội hóa đầu tư doanh nghiệp trong/ngoài nước hoặc đầu tư tư nhân), đồng thời tạo điều kiện thuận lợi về thủ tục hành chính, đất đai đối với các nhà đầu tư có đủ năng lực.
Phạm Đình Hải – Chi cục Chất lượng, Chế biến và PTTT